Kryształy z Zawiercia

2011-06-14 10:01:13 Drukuj
Szkło znali już starożytni. Prawdopodobnie inspiracją do jego stworzenia były ślady na piasku po uderzeniu pioruna. Do wytworzenia tego artykułu potrzebny był tylko piasek zmieszany z popiołem i wysoka temperatura. Oczywiście taki „samorodny” produkt nie nadawał się do żadnych praktycznych celów. Trzeba było wysiłków wielu pokoleń, aby stał się on szkłem, jakie znamy dzisiaj.

Od Sumerów, przez Egipcjan, około 200 lat p.n.e. szkło trafiło do Europy. Najważniejszy postęp w dziedzinie jego produkcji dokonał się w basenie Morza Śródziemnego, gdzie najwcześniej nauczono się je czyścić i barwić oraz formować w butelki i karafki za pomocą dmuchania.

Szkło weneckie, czeskie, śląskie

W średniowieczu niekwestionowaną stolicą ozdobnych wyrobów szklanych stała się Wenecja, która swą pozycję zachowała do dziś. W Polsce najstarsze odkryte wyroby szklane pochodzą z wyspy Wolin i datowane są na przełom X i XI wieku. Nie wiadomo jednak, czy na pewno powstawały one na miejscu. Wyspa i tamtejsza kupiecka, wielonarodowa osada Jomsborg stanowiły wówczas jeden z największych jarmarków Europy. Wikingowie handlowali tam ze Słowianami i przybyszami z dalekiego południa. Szklane paciorki często pełniły wtedy funkcję pieniądza. Zapewne dlatego produkcja szkła lokowała się w pobliżu ośrodków władzy, na przykład w Kruszwicy czy Małopolsce.

Szkło dzieliło się na użytkowe i ozdobne. Pierwsze, stosunkowo proste w produkcji, powstawało w wielu małych warsztatach i manufakturach. Gomółki (szybki okienne), proste naczynia, kieliszki, kubki - nie wymagały szczególnie wyrafinowanych technologii i już w średniowieczu były dość powszechnie używane przez osoby zamożne. Inną zupełnie jakość stanowiły wyroby z kryształu. Widoczne to było już na etapie doboru surowca. Do piasku i popiołu dodawano ołów, a potem, zapewne początkowo eksperymentalnie, śladowe ilości rud innych metali oraz składników chemicznych, stanowiących ściśle strzeżoną tajemnicę producenta. W efekcie powstawało szkło o specjalnych właściwościach, kolorowe lub przeciwnie – idealnie przezroczyste, po oszlifowaniu mieniące się wszystkimi barwami tęczy. Z takiego materiału można było wyrabiać zwierciadła, biżuterię, luksusowe naczynia, wreszcie wspaniałe, ogromne kandelabry. Kogo nie stać było na kryształy weneckie, kupował je w Czechach. Czeskie huty szkła lokowały się głównie w Sudetach. Do dziś niektóre istnieją w polskiej części gór, zwłaszcza w Kotlinie Kłodzkiej.

W Polsce najintensywniejszy rozwój hutnictwa szkła przypada na przełom XVIII i XIX wieku. Żaden styl tak twórczo nie odbił się na produkcji kryształów, łączeniu ich ze srebrem, złotem i klejnotami, jak późny barok i rokoko.

Zawierciańskie dzieła sztuki

Huta Szkła Zawiercie Sp. z o.o. specjalizuje się w produkcji kryształów (szkło ołowiowe o zawartości 24% PbO) formowanych ręcznie. Zakład nieprzypadkowo powstał właśnie w tym miejscu. Na ziemi zawierciańskiej już wcześniej istniały bogate tradycje wyrobu szkła. Łatwo było zatem o specjalistów i źródła surowców. W 1884 roku firma „S. Reich i Spółka” przejęła istniejącą tu fabryczkę, tworząc nowoczesny zakład przemysłowy. Wyroby huty znane i cenione były na przełomie wieków XIX i XX w Królestwie Polskim, ale także poza jego granicami, zwłaszcza w carskiej Rosji i monarchii Habsburgów. Produkowano wtedy szkło oświetleniowe, wyroby szklane gospodarcze, kolorowe, malowane, a także szkło kryształowe.

Dziś, po latach zapomnienia, szkło kryształowe przeżywa swój renesans. Powraca się też do tradycyjnych, ręcznych metod produkcji. Kryształ charakteryzuje się niezwykłymi właściwościami. Stopiona, plastyczna masa szklana mieszana jest z odpowiednich komponentów, których dobór i proporcje są pilnie strzeżoną tajemnicą każdego producenta. Na ostateczną jakość wyrobu składają się też inne czynniki, na przykład temperatura topienia surowca i atmosfera pieca szklarskiego. Jednak najważniejszy jest „czynnik ludzki”. Naczynie kryształowe powstaje z roztopionej masy na końcu piszczeli, w którą dmucha hutnik, poruszając nią jednocześnie, aby nadać pobranej porcji odpowiedni kształt. Uformowane wyroby, uzupełnione przyklejanymi na gorąco uchwytami lub ozdobami, umieszcza się potem w odprężarce, czyli specjalnym piecu, w którym naczynia powoli stygną w kontrolowany sposób. Następnym etapem jest szlifowanie (także ręczne) oraz polerowanie chemiczne w celu nadania połysku. Wyroby „Zawiercia”, tradycyjne i nowoczesne, produkowane maszynowo zgodnie z najnowszymi technologiami obecne są dzisiaj całym świecie.